حقيقيه است و گاهى نتايج اعمال قلبيه . بالجمله ، مشاهدات و مكاشفات و تحقق به حقايق اسماء و صفات در تقسيمات علوم نبايد داخل شوند ؛ بلكه [ مكاشفه ] وادى ديگر و علوم وادى ديگرند . والامر سهل . فصل تقسيم كليه علوم به سه قسمت ] بدان‌كه بسيارى از علوم است كه بر تقديرى داخل يكى از اقسام ثلاثه است كه رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - ذكر فرمودند ؛ مثل علم طبّ و تشريح و نجوم و هيئت ، و امثال آن ، در صورتى كه نظر آيت و علامت به سوى آنها داشته باشيم ؛ و علم تاريخ و امثال آن ، در صورتى كه با نظر عبرت به آنها مراجعه كنيم . پس ، آنها داخل شوند در « آيهء محكمه » كه به واسطهء آنها علم به اللَّه يا علم به معاد حاصل يا تقويت شود . و گاه شود كه تحصيل آنها داخل در « فريضهء عادله » و گاه داخل در « سنّت قائمه » شود . و اما اگر تحصيل آنها براى خود آنها با استفادات ديگرى باشد ، پس اگر ما را از علوم آخرت منصرف نمودند ، به واسطهء اين انصراف بالعرض مذموم شوند ؛ و الّا ضرر و نفعى ندارند ؛ چنانچه رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - فرمودند . پس كليهء علوم تقسيم شوند به سه قسمت : يكى آن‌كه نافع به حال انسان است به حسب احوال نشآت ديگر كه غايت خلقتْ وصول به آن است . و اين قسمت همان است كه جناب ختمى مرتبت « علم » دانسته و آن را به سه قسمت تقسيم فرمودند . و ديگر آن‌كه ضرر مىرساند به حال انسان و او را از وظايف لازمهء خود منصرف مىكند . و اين قسم از علوم مذمومه است كه نبايد انسان پيرامون آنها گردد ؛ مثل علم سحر و شعبده و كيميا و امثال آن . و سوم آن‌كه ضرر و نفعى ندارد ؛ مثل آن‌كه فضول اوقات را انسان به واسطهء تفريح صرف بعضى آنها كند ؛ مثل حساب و هندسه و هيئت و امثال آن . و اين قسمت از